Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam - GS.TS Đỗ Tất Lợi

Giới thiệu về tác giả

Giáo sư Tiến sĩ Đỗ Tất Lợi

GS.TS Đỗ Tất Lợi là một nhà nghiên cứu dược liệu nổi tiếng với nhiều công trình nghiên cứu có giá trị. Trong thời kỳ thuộc Pháp (1939-1944), khi còn là sinh viên tại trường Y Dược, ông đã bắt đầu say mê nghiên cứu và sưu tầm các loại cây thuốc và động vật làm thuốc được sử dụng trong y học cổ truyền Việt Nam.

Với niềm đam mê mãnh liệt với thực vật, ông đã thực hiện nhiều chuyến khảo sát ở vùng núi rừng Việt Bắc để tìm kiếm các loại cây thuốc phục vụ cho việc chữa bệnh cho bộ đội và nhân dân trong những ngày đầu kháng chiến.

Sau khi đất nước được giải phóng, với vai trò là Chủ nhiệm bộ môn dược liệu tại Trường Đại học Y Dược Hà Nội, ông tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các loại cây thuốc, vị thuốc Việt Nam cũng như các dược liệu và cây thuốc du nhập từ nước ngoài. Năm 1980, ông được phong tặng học hàm Giáo sư đại học.

Sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”

Quá trình biên soạn và xuất bản

Sau nhiều năm nghiên cứu và tích lũy kinh nghiệm, giáo sư Đỗ Tất Lợi đã biên soạn thành công bộ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”, được chỉnh sửa và tái bản đến nay là lần thứ tám. Bộ sách đã được Hội đồng chứng chỉ (khoa học) tối cao Liên Xô công nhận học vị Tiến sĩ khoa học năm 1968. Tại triển lãm hội chợ sách quốc tế Matxcơva năm 1983, bộ sách được bình chọn là một trong bảy viên ngọc quý của triển lãm.

Trong lần tái bản thứ tám này, mặc dù tuổi đã cao, giáo sư vẫn dành nhiều thời gian để rà soát, chỉnh sửa và bổ sung các dược liệu mới, cây thuốc mới, hoàn thiện bản thảo một cách nghiêm túc.

Nội dung chính của cuốn sách

Bản xuất bản thứ tám này không chỉ bổ sung các cây thuốc, vị thuốc mới mà còn có phần phụ lục giới thiệu về thân thế và sự nghiệp của cụ Tuệ Tĩnh (Ông Thánh thuốc Nam) và danh y Hải thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.

Cuốn sách gồm 3 phần chính:

Phần I: Kiến thức cơ bản

• Chương I: Một số điểm cần chú ý khi sử dụng thuốc Nam
• Chương II: Cơ sở lý luận về tìm thuốc và tác dụng thuốc theo đông y
• Chương III: Bào chế thuốc theo đông y
• Chương IV: Cơ sở để xem xét tác dụng của thuốc theo khoa học hiện đại (tây Y)

Phần II: Các cây thuốc và vị thuốc theo bệnh

• Chương I: Chữa bệnh phụ nữ
• Chương II: Chữa mụn nhọt mẩn ngứa
• Chương III: Trị giun sán
• Chương IV: Chữa lỵ
• Chương V: Thông tiểu tiện và thông mật
• Chương VI: Cầm máu
• Chương VII: Hạ huyết áp
• Chương VIII: Các cây và vị thuốc có chất độc
• Chương IX: Chữa bệnh ở bộ máy tiêu hóa
• Chương X: Chữa đi lỏng - đau bụng
• Chương XI: Nhuận tràng và tẩy
• Chương XII: Chữa đau dạ dày
• Chương XIII: Chữa tê thấp, đau nhức
• Chương XIV: Đắp vết thương rắn rất căn
• Chương XV: Chữa bệnh mắt, tai, mũi, răng, họng
• Chương XVI: Chữa bệnh tim
• Chương XVII: Chữa cảm sốt
• Chương XVIII: Chữa ho, hen
• Chương XIX: An thần, trấn kinh
• Chương XX: Các vị thuốc bổ nguồn gốc thảo dược
• Chương XXI: Các vị thuốc bổ nguồn gốc động vật
• Chương XXII: Các vị thuốc khác nguồn gốc động vật
• Chương XXIII: Các vị thuốc nguồn gốc khoáng vật

Phần III: Phụ lục

• Phụ lục I: Hai nhà thuốc lớn thế kỷ XV-XVIII của Việt Nam
• Phụ lục II: Tổ chức khai thác sử dụng cây thuốc và vị thuốc VN trước và sau CM tháng 8
• Phụ lục III:
• Phụ lục IV:

Phụ lục tra cứu hình ảnh màu

Sau khi được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học kỹ thuật lần đầu năm 1996, cuốn sách tiếp tục được đánh giá cao về tính chính xác và giá trị khoa học.

Phụ lục tra cứu hình ảnh màu

Bảng tra cứu các vị thuốc theo tên tiếng Hán

Về cây thuốc và vị thuốc Việt Nam

Giới thiệu chung

Việt Nam có điều kiện tự nhiên thuận lợi với khí hậu nhiệt đới gió mùa và địa hình đa dạng, tạo nên hệ sinh thái thực vật phong phú. Trong đó, kho tàng dược liệu dân tộc vô cùng phong phú với hàng ngàn loài cây thuốc quý đã và đang được sử dụng trong y học cổ truyền.

Từ thời cổ đại, ông cha ta đã biết tận dụng các loại cây cỏ xung quanh để chữa bệnh. Qua bao đời tích lũy kinh nghiệm, đã hình thành nên một kho tàng dược liệu đồ sộ, đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe cộng đồng và là một phần không thể thiếu trong văn hóa dân tộc.

Đặc điểm nổi bật của dược liệu Việt Nam

1. Đa dạng về chủng loại Việt Nam sở hữu khoảng 12.000 loài thực vật có mạch (trong tổng số hơn 300.000 loài thực vật trên thế giới), trong đó có hàng ngàn loài có thể sử dụng làm dược liệu.

2. Phân bố rộng rãi Từ đồng bằng châu thổ đến miền núi cao, từ rừng nhiệt đới đến đất ngập nước, đều có thể tìm thấy các loại cây thuốc quý.

3. Hiệu quả điều trị Nhiều loại cây thuốc Việt Nam đã được nghiên cứu khoa học và chứng minh hiệu quả trong việc hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý.

Phân loại theo công năng điều trị

Các cây thuốc và vị thuốc Việt Nam có thể được phân loại theo công năng điều trị:

• Giải biểu, tán hàn: Phát hãn, giải trừ tà khí ở ngoài biểu, dùng cho chứng cảm mạo, phát sốt.
• Thanh nhiệt, tả hỏa: Thanh trừ nhiệt độc, tả hỏa trong cơ thể, hiệu quả với sốt cao, viêm nhiễm.
• Trừ thấp, lợi thủy: Tiêu trừ thấp tà, thông lợi tiểu tiện, phù hợp chứng thấp thấp, phù nề.
• Lý khí, hoạt huyết: Điều hòa khí huyết, thông kinh hoạt lạc, dùng cho đau nhức, ứ huyết.
• Bổ ích: Bổ dưỡng cơ thể, tăng cường sức đề kháng, phục hồi sức khỏe.
• An thần, khai khiếu: Trấn tĩnh thần kinh, an thần, khai khiếu tỉnh mê.
• Tiêu thực, kiện tỳ: Tiêu hóa thức ăn, tăng cường chức năng tỳ vị.

Một số cây thuốc phổ biến

Dưới đây là một số cây thuốc phổ biến trong y học cổ truyền Việt Nam:

• Nhân sâm: Đại bổ nguyên khí, phục mạch cố thoát, ích trí an thần.
• Đương quy: Bổ huyết, hoạt huyết, điều kinh, nhuận tràng.
• Bạch thược: Dưỡng huyết, liễm âm, nhu can, hoãn cấp.
• Cam thảo: Ích khí kiện tỳ, nhuận phế chỉ khái, hoãn cấp chỉ thống, thanh nhiệt giải độc.
• Hoàng cầm: Thanh nhiệt, tả hỏa, giải độc, an thai.
• Hoàng liên: Thanh nhiệt, tả hỏa, giải độc, táo thấp.
• Hoàng bá: Thanh nhiệt, tả hỏa, giải độc, táo thấp.

Hướng dẫn sử dụng và bảo quản

Để phát huy tối đa hiệu quả của các loại cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, cần lưu ý:

1. Chế biến đúng cách Mỗi loại dược liệu có phương pháp chế biến riêng, cần tuân thủ đúng quy trình.

2. Liều lượng phù hợp Sử dụng đúng liều lượng theo hướng dẫn của thầy thuốc.

3. Bảo quản đúng cách Để dược liệu ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp.

4. Tham khảo ý kiến chuyên gia Trước khi sử dụng, nên tham khảo ý kiến của các thầy thuốc có kinh nghiệm.

Việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam là trách nhiệm của mỗi người dân Việt Nam, góp phần bảo vệ và phát triển nền y học cổ truyền dân tộc.

Lịch sử phát triển của y học cổ truyền Việt Nam

Thời kỳ cổ đại

Y học cổ truyền Việt Nam có lịch sử phát triển lâu đời, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam. Ngay từ thời cổ đại, người Việt đã biết sử dụng các loại cây cỏ xung quanh để chữa bệnh.

Thời kỳ phong kiến

Trong thời kỳ phong kiến, y học cổ truyền Việt Nam tiếp tục phát triển với sự đóng góp của nhiều danh y nổi tiếng như Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông. Đặc biệt, Tuệ Tĩnh (1330-1400) được coi là ông tổ của y học cổ truyền Việt Nam với nhiều công trình nghiên cứu giá trị.

Thời kỳ hiện đại

Trong thời kỳ hiện đại, y học cổ truyền Việt Nam tiếp tục được nghiên cứu, phát triển và kết hợp với y học hiện đại để phục vụ tốt hơn cho công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Cách thu hái và bảo quản dược liệu

Thời điểm thu hái

Việc thu hái dược liệu đúng thời điểm là yếu tố quan trọng quyết định chất lượng và hiệu quả của thuốc. Mỗi loại dược liệu có thời điểm thu hái tối ưu khác nhau:

• Toàn cây: Thường thu hái vào mùa xuân hoặc mùa thu.
• Lá: Thu hái vào lúc cây sắp ra hoa hoặc đang ra hoa.
• Hoa: Thu hái vào lúc hoa vừa nở.
• Quả: Thu hái khi quả chín hoặc gần chín.
• Rễ: Thu hái vào mùa thu, đông hoặc đầu mùa xuân.

Phương pháp bảo quản

Để giữ được dược tính của các loại dược liệu, cần bảo quản đúng cách:

1. Phơi khô: Phơi dược liệu dưới ánh nắng mặt trời cho đến khi khô hoàn toàn.
2. Bảo quản nơi khô ráo: Cất giữ dược liệu ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc.
3. Đựng trong hộp kín: Sử dụng hộp thủy tinh hoặc hộp nhựa kín để đựng dược liệu.
4. Tránh ánh sáng trực tiếp: Bảo quản dược liệu tránh ánh sáng mặt trời trực tiếp.

Các phương pháp bào chế dược liệu

Sắc thuốc

Là phương pháp phổ biến nhất, dùng nhiệt độ để chiết xuất các hoạt chất từ dược liệu:

1. Ngâm dược liệu trong nước khoảng 30 phút trước khi sắc.
2. Dùng lửa mạnh để đun sôi, sau đó giảm lửa và tiếp tục sắc trong 15-20 phút.
3. Lọc lấy nước thuốc, bỏ bã.

Ngâm rượu

Phương pháp này thường dùng để chế biến các loại thuốc bổ:

1. Chuẩn bị dược liệu đã được xử lý sạch sẽ.
2. Ngâm dược liệu trong rượu trắng có nồng độ từ 35-40 độ.
3. Bảo quản nơi thoáng mát trong khoảng 1-3 tháng.

Giã nát, đắp ngoài

Dùng cho các trường hợp cần điều trị ngoài da:

1. Giã nát dược liệu tươi hoặc đã phơi khô.
2. Trộn với các chất dẫn dụ như mật ong, giấm, nước muối.
3. Đắp trực tiếp lên vùng da cần điều trị.

Tác dụng phụ và chống chỉ định

Tác dụng phụ thường gặp

• Dị ứng: Một số người có thể bị dị ứng với một số loại dược liệu.
• Kích ứng đường tiêu hóa: Gây buồn nôn, nôn, tiêu chảy.
• Tương kỵ thuốc: Một số dược liệu không nên dùng cùng nhau.

Chống chỉ định

• Phụ nữ mang thai và cho con bú cần thận trọng khi sử dụng một số loại dược liệu.
• Người có tiền sử bệnh gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
• Trẻ em và người già nên sử dụng liều lượng thấp hơn người trưởng thành.

Nghiên cứu khoa học về dược liệu Việt Nam

Trong những thập kỷ gần đây, nhiều nghiên cứu khoa học đã được thực hiện để chứng minh hiệu quả và cơ chế tác dụng của các loại dược liệu Việt Nam:

• Nhân sâm: Chứa saponin, có tác dụng tăng cường miễn dịch, chống mệt mỏi.
• Đương quy: Chứa các acid amin, vitamin, có tác dụng bổ huyết, điều hòa kinh nguyệt.
• Hoàng cầm: Chứa baicalin, có tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa.
• Cam thảo: Chứa glycyrrhizin, có tác dụng chống viêm, bảo vệ gan.

Bảo tồn và phát triển dược liệu Việt Nam

Tình trạng hiện nay

Nhiều loài dược liệu quý đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống tự nhiên.

Giải pháp bảo tồn

• Thiết lập các vườn dược liệu bảo tồn.
• Nhân giống các loài dược liệu quý hiếm trong điều kiện nhân tạo.
• Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của dược liệu.

Phát triển bền vững

• Áp dụng công nghệ cao trong trồng và chế biến dược liệu.
• Kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại.
• Xuất khẩu dược liệu đạt chuẩn quốc tế.